राज्य स्वामित्व उद्यम
राज्य-स्वामित्व उद्यम (SOE) यस्तो व्यावसायिक संस्था हो जुन राष्ट्रिय, क्षेत्रीय वा स्थानीय सरकारले पूरै वा प्रायः स्वामित्वमा राख्छ। राज्य-स्वामित्व उद्यमहरू उर्जा, यातायात, दूरसञ्चार, बैंकिङ, पोस्ट सेवा, रक्षा निर्माण र प्राकृतिक स्रोतजस्ता धेरै क्षेत्रहरूमा सञ्चालन गर्छन्। तिनीहरूको खरिद व्यवहारले सार्वजनिक र निजी दुबै विशेषताहरू मिसाउँछ र प्रायः प्रतिस्पर्धी बजारमा व्यावसायिक रूपमा सञ्चालन गर्दा युरोपेली सङ्घ (EU) खरिद कानुन अन्तर्गत विशिष्ट नियमहरूको अधीन हुन्छ।
राज्य-स्वामित्व उद्यम (SOE) यस्तो व्यावसायिक संस्था हो जुन राष्ट्रिय, क्षेत्रीय वा स्थानीय सरकारले पूरै वा प्रायः स्वामित्वमा राख्छ। राज्य-स्वामित्व उद्यमहरू उर्जा, यातायात, दूरसञ्चार, बैंकिङ, पोस्ट सेवा, रक्षा निर्माण र प्राकृतिक स्रोतजस्ता धेरै क्षेत्रहरूमा सञ्चालन गर्छन्। तिनीहरूको खरिद व्यवहारले सार्वजनिक र निजी दुबै विशेषताहरू मिसाउँछ र प्रायः प्रतिस्पर्धी बजारमा व्यावसायिक रूपमा सञ्चालन गर्दा युरोपेली सङ्घ (EU) खरिद कानुन अन्तर्गत विशिष्ट नियमहरूको अधीन हुन्छ।
How state-owned enterprises differ from classical public bodies
राज्य-स्वामित्व उद्यमहरू सार्वजनिक स्वामित्वमा भए तापनि व्यावसायिक रूपमा सञ्चालन गर्छन्। सरकारका विभाग वा स्थानीय प्राधिकरणहरूको विपरीत, तिनीहरूले करबाट नभई बजारमा वस्तु वा सेवाहरू बेचेको आम्दानीबाट राजस्व उत्पन्न गर्छन्। ती सामान्यतया निजी कम्पनीहरूसँग मिल्दोजुल्दो कर्पोरेट शासन संरचनाहरू अन्तर्गत सञ्चालन गर्छन्, जस्तै निर्देशक मण्डल, वित्तीय जवाफदेही र प्रतिस्पर्धात्मक दबाव। धेरै राज्य-स्वामित्व उद्यमहरूले निजी फर्महरूसँग वा अन्य देशका राज्य-स्वामित्व उद्यमहरूसँग प्रत्यक्ष रूपमा प्रतिस्पर्धा गर्छन्।
यो व्यावसायिक स्वभावले क्लासिकल सार्वजनिक निकायहरू भन्दा फरक खरिद वातावरण सिर्जना गर्छ। राज्य-स्वामित्व उद्यमहरूले प्रायः खरिदमा बढी व्यावसायिक केन्द्रित हुन्छन्, प्रक्रिया पारदर्शिताभन्दा मूल्य-लाभ र सञ्चालन प्रदर्शनलाई प्राथमिकता दिन्छन्। तिनीहरूले दस्तावेजी औपचारिकतामा कम जोड दिँदै र आपुर्तिकर्तासँगका सम्बन्धहरूमा बल दिँदै छिटो खरिद प्रक्रिया सञ्चालन गर्न सक्छन्, जुन व्यापार परिणामलाई समर्थन गर्छ।
एकै समयमा, राज्य-स्वामित्व उद्यमहरू सार्वजनिक स्वामित्व र सोसँग सम्बन्धित जवाफदेहिता अन्तर्गत पर्छन्। तिनका खरिद निर्णयहरू राष्ट्रिय लेखा निकायहरू, संसदीय अनुगमन निकायहरू र राजनीतिक प्राधिकरणद्वारा परीक्षण हुन सक्छन्। ठूलो खरिद निर्णयहरूले प्रायः ध्यान आकर्षित गर्छन् किनभने ती सार्वजनिक कोष समावेश गर्दछन्, भले नै SOE आफैं व्यावसायिक रूपमा सञ्चालन गरिरहेको होस्। दुइ-आइडेन्टिटीले खरिदकर्ताको व्यवहार र आपुर्तिकर्ता रणनीतिमा तनाव उत्पन्न गर्छ।
Procurement rules applying to state-owned enterprises
युरोपेली सङ्घको खरिद कानूनले राज्य-स्वामित्व उद्यमहरूलाई तिनका विशिष्ट विशेषताहरूअनुसार फरक तरिकाले व्यवहार गर्दछ। केही राज्य-स्वामित्व उद्यमहरू सार्वजनिक कानूनद्वारा शासित निकायहरू (bodies governed by public law) को रूपमा योग्य ठहरिन्छन् र क्लासिकल सार्वजनिक क्षेत्र खरिद निर्देशन (classical public sector procurement directive) अन्तर्गत पर्छन्। क्लासिकल निर्देशन सामान्यतया सामान्य हितका लागि स्थापना गरिएका, प्रायः अन्य सार्वजनिक निकायहरूले वित्त पोषण वा नियन्त्रण गरेको, र औद्योगिक वा व्यावसायिक स्वभाव नभएका संस्थाहरूलाई समेट्छ। सांस्कृतिक क्षेत्र, स्वास्थ्य सेवा र शिक्षा क्षेत्रमा रहेका धेरै राज्य-स्वामित्व उद्यमहरू यस समूहमा पर्छन्।
अरू केही राज्य-स्वामित्व उद्यमहरूले परिभाषित यूटिलिटी (utilities) क्षेत्रहरूमा सञ्चालन गर्छन् र यूटिलिटीज खरिद निर्देशन (utilities procurement directive) अन्तर्गत पर्छन्। उर्जा उत्पादक, पानी कम्पनी, सार्वजनिक यातायात सञ्चालक र पोस्ट सेवा जस्ता संस्थाहरूले तिनीहरूको यूटिलिटी गतिविधिहरूमा सञ्चालन गर्दा यो वर्गमा पर्छन्। यूटिलिटीज निर्देशनले क्लासिकल निर्देशनभन्दा प्रक्रियागत लचकता बढी प्रदान गर्छ तर थ्रेसहोल्ड भन्दा माथिका ठेक्काहरूका लागि पारदर्शिता र प्रतिस्पर्धा आवश्यक गराउँछ।
केही राज्य-स्वामित्व उद्यमहरू पूर्ण रूपमा प्रतिस्पर्धी बजारमा व्यावसायिक रूपमा सञ्चालन गर्छन् र सार्वजनिक खरिद कानूनको दायराभन्दा बाहिर हुन्छन्। यस्ता संस्थाहरूले कुनै निजी कम्पनीले जस्तै व्यावसायिक खरिद सिद्धान्त अन्तर्गत खरिद गर्छन्, र सार्वजनिक निकायहरूका लागि बोलपत्र दिने बेला मात्रै सार्वजनिक खरिद सम्बन्धी बाध्यताहरू लागू हुन्छन्। उदाहरणका लागि केहि राज्य-स्वामित्व बैंक, राज्य-स्वामित्व निर्माण फर्महरू र उदारीकृत बजारमा सञ्चालन गर्ने प्राकृतिक स्रोत कम्पनीहरू पर्दछन्।
Examples of major state-owned enterprises in Europe
राज्य-स्वामित्व उद्यमहरू युरोपेली अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। उर्जामा उदाहरणहरूमा फ्रान्सको EDF, स्विडेनको Vattenfall, नर्वेको Statkraft र लाटभियाको Latvenergo समावेश छन्। यी कम्पनीहरूले उत्पादन उपकरण, पूर्वाधार निर्माण र सञ्चालन सेवाहरू समेट्ने ठूला खरिद कार्यक्रमहरू सम्हाल्छन्। यातायात क्षेत्रमा, जर्मनीको Deutsche Bahn, फ्रान्सको SNCF र इटालीको Trenitalia जस्ता राज्य-स्वामित्व रेलवेहरूले रेल यातायातको उपकरण, पूर्वाधार कार्यहरू र सहयोगी सेवाहरू खरिद गर्छन्।
दूरसञ्चारमा, निजीकरण कार्यक्रमहरू पछिका अवस्थामा पनि आंशिक राज्य स्वामित्व जस्ता अवस्था Deutsche Telekom र Orange मा देखिन्छ। उत्तर यूरोपेली केही देशहरूले पोस्ट सेवामा राज्य स्वामित्व राख्छन्, जस्तै स्विडेनको Posten र नर्डिक क्षेत्रभरि PostNord मा सार्वजनिक स्वामित्व हिस्सेदारीहरू रहेका छन्। रक्षा निर्माणमा, Airbus, Leonardo र Saab जस्ता राज्य-सम्बन्धित कम्पनीहरू आपूर्ति शृङ्खलामा महत्त्वपूर्ण खरिदकर्ताहरूको रूपमा सञ्चालन गर्छन्।
यी प्रत्येक उद्यमले सम्बन्धित आपुर्तिकर्ताहरूका लागि उल्लेखनीय खरिद बजार प्रतिनिधित्व गर्छ। तिनका खरिद कार्यक्रमहरू प्रायः क्लासिकल सार्वजनिक निकायहरूका भन्दा बढी रणनीतिक हुन्छन्, र दीर्घकालीन व्यावसायिक सम्बन्धहरू, प्राविधिक नवप्रवर्तन र आपूर्ति श्रृङ्खला अनुकूलनमा बल केन्द्रित हुन्छ। राज्य-स्वामित्व उद्यमहरूलाई सेवा दिने आपुर्तिकर्ताहरूले खरिद अनुपालन र व्यावसायिक सुमधुरतालाई संयोजन गर्न आवश्यक छ।
Strategic implications for suppliers
राज्य-स्वामित्व उद्यमहरूलाई बिक्री गर्ने आपुर्तिकर्ताहरूले मिश्रित वातावरणको सामना गर्छन् जसले क्लासिकल सार्वजनिक निकायहरूमा केन्द्रित आपुर्तिकर्ताहरूले आवश्यक पर्ने क्षमताहरू भन्दा फरक क्षमताहरू माग्छ। शुद्ध सार्वजनिक क्षेत्र बिक्री भन्दा व्यावसायिक बिक्रीकौशल महत्त्वपूर्ण हुन्छ। दीर्घकालीन सम्बन्ध निर्माण र खाता व्यवस्थापन निजी क्षेत्रको बिक्री अभ्याससँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ। एकै समयमा, सम्बन्धित निर्देशनअनुसार थ्रेसहोल्डभन्दा माथिका ठेक्काहरूका लागि औपचारिक खरिद प्रक्रियाहरू अझै लागु हुन्छन्।
आपुर्तिकर्ताहरूले प्रत्येक राज्य-स्वामित्व उद्यमको विशिष्ट शासन र राजनीतिक सन्दर्भ बुझ्न आवश्यक छ। जब ठूला खरिद निर्णयहरू विदेशी आपुर्तिकर्ताहरू, ठूलो मूल्य वा राजनीतिक रूपमा संवेदनशील क्षेत्रहरू समावेश गर्दछन् तब तिनीहरूले राजनीतिक ध्यान आकृष्ट गर्न सक्छन्। सफल आपुर्तिकर्ताहरूले यी गतिशीलताहरूलाई अघिल्लै अनुमान गरी आफ्ना संलग्नताहरू संरचना गर्छन्, कहिलेकाहीँ ठूला ठेक्काहरूका व्यावसायिक र राजनीतिक आयाम दुवै लाई सँगै व्यवस्थापन गर्दछन्।
Related terms
- Contracting Entity: ठेक्का इकाई
- Contracting Authority: ठेक्का प्राधिकरण
- Public Sector Buyer: सार्वजनिक क्षेत्र खरिदकर्ता
- EU Procurement Directives: युरोपेली सङ्घ (EU) खरिद निर्देशनहरू
- Public Procurement: सार्वजनिक खरिद